İştah Kontrolü Nasıl Sağlanır? Hangi Faktörler Etkiler?

İnsanlarda yeme davranışının düzenlenmesinde, beynin hipotalamus bölgesinin önemli bir rol oynadığı bilinmektedir. Hipotalamus, enerji girişini ve harcamasını ayarlayarak, enerji dengesinin sürdürülmesini sağlamaktadır. Periferik sinyallerin çoğu sindirim sistemi tarafından üretilse de, diğer organlar da (pankreas ve adipoz doku gibi) aktif olarak rol alırlar. Bu elzem homeostatik mekanizmanın bozulması; obezite ve obezite ile ilgili komplikasyonlara yol açmaktadır.

• İştahın fizyolojik olarak kontrol edilebilmesinin yanında, gıda ve çevre kaynaklı bazı dış uyaranların varlığı da kontrolün sağlanmasında büyük rol oynamaktadır. Çevresel, psikolojik, sosyal ve kültürel uyaranların, gıda seçimi üzerinde güçlü etkiler gösterdiği saptanmıştır.

Hipotalamusun arkuat nükleusu*, vücuda besin alımı ve enerji harcamasını bildiren hormonların aktivitelerini düzenleyen en önemli merkezdir. Arkuat nükleusta besin alımını kontrol eden iki farklı nöron grubu bulunmaktadır. Bir grup, besin alımını hızlandırma ve enerji harcamasını azaltmadan sorumluyken; diğer grup ise, besin alımını azaltma ve enerji harcamasını arttırmadan sorumludur. Tipik olarak bunlardan biri aktif ise diğeri inhibe* edilir.

Ghrelin ve Leptin Hormonu

Ghrelin, gastrointestinal sistem tarafından üretilen, santral etkiyle yeme davranışında ve vücut ağırlığı düzenlenmesinde görev alan bir peptit hormondur. Keşfinin ilk yıllarında büyüme hormonu salımını arttırıcı bir hormon olarak görülse de, son yıllarda iştah ve vücut ağırlığının düzenlenmesi üzerine etkileri daha çok dikkat çekmektedir.

• Ghrelinin yağ dokusu ve iştahı arttırıcı etkilerinin, büyüme hormonu üzerine olan etkilerinden bağımsız olduğu ve bunun, leptinin de aracı olduğu santral sinir sistemindeki özel nöronlar tarafından düzenlendiği düşünülmektedir.

İnsanlarda ghrelin düzeyleri, obezite ve kalori alımı ile azalmakta; açlıkta ve anoreksiya nervozalı hastalarda artmaktadır. Buradan yola çıkarak; ghrelinin, enerji depolarının boşalmasını engellediği, kaşeksiyi önlediği, her öğün öncesinde düzeylerinde artış olması nedeniyle iştahı uyardığı düşünülmektedir.

Leptinin temel görevi iştahı kontrol ederek enerji dengesini sağlamaktır. Leptin reseptörü (LEPR); besin alımını inhibe eder, enerji harcamasını artırarak vücut ağırlığının düzenlenmesinde kritik bir rol oynar.

Egzersiz ve İştah Kontrolü

Mevcut obezite prevelansı ve yaygın fiziksel hareketsizlik düzeyleri karşısında, egzersizin (hem kısa, hem de uzun vadede) iştahın farklı yönlerine, motivasyona, yemek yemeye, enerji dengesine, gıda alımına ve vücut ağırlığına nasıl etki ettiğini belirlemek son derece önemlidir.

Düşük ve orta şiddetli, kısa süreli egzersizler; açlık, besin alımı ve ghrelin üzerinde etkili değilken, yüksek şiddetli egzersizler; açlığı ve besin alımını azaltmaktadır. Besin alımı kontrol edilen kronik egzersiz çalışmalarının, kilo kontrolünü ve ağırlık kaybını sağladığı görülmektedir. Fakat, egzersiz destekli zayıflama programları sonrasında meydana gelen ağırlık kaybı; düzenleyici bir mekanizma ile açlık hissini ve ghrelini arttırarak kaybedilen kiloların geri alınmasına neden olmaktadır.

Bu bilgiler ışığında; ağırlık kaybını desteklemek amacıyla yapılan uzun süreli egzersiz programları aniden bitirilmemeli; mevcut ağırlığın korunması için, programlara egzersiz şiddeti, süresi ve içeriği düzenlenilmiş şekilde devam edilmeli ve egzersizler bir yaşam biçimi haline getirilmelidir.