Fitosteroller ve Fitostanoller

İnsan vücudunda sentez edilemeyen, diyet kaynaklı bitki sterolleri ve stanolleri, 1950’li yıllardan bu zamana kadar kolesterol düşürücü olarak bilindiklerinden ve sağlığımız açısından büyük önem taşıdıklarından, günümüzde de sterol ve stanoller üzerine yoğun araştırmalar yapılmaktadır.

Bağırsaktaki kolesterol, yağların içinde çözelti halinde bulunur. Kolesterol ancak çözülebilir formda ise bağırsaktan emilebilir. Çözeltideki sterollerin konsantrasyonu arttıkça benzer bileşikler çöker. Bu mekanizma muhtemelen, yapıları benzeyen kolesterol ve bitki sterol ve stanolleri ile karşılıklı olarak meydana gelmektedir. Bu sebepten dolayı, bitki sterol ve stanollerinin miktarının artması, kolesterole daha düşük çözünürlük sağlayarak, daha yüksek miktarda kolesterol çökmesine sebep olur.

• İnsanlar günlük diyetle bitki sterol ve stanollerini almalarına rağmen, aldıkları miktar kan kolesterolünü yeterince düşürücü düzeyde değildir. Bu faydayı sağlamak için, günlük olarak yaklaşık 1 gram sterol tüketmeleri gerekmektedir.

Sterollerin kan kolesterolünü düşürücü etkileri, geniş klinik deneylerle 1800’den fazla insan üzerinde günlük 25 g. gibi çok yüksek bir dozla 3 yıl süresince denenmiştir. 10 yıl boyunca bu hastaların klinik yeterlik testleri gözlemlenmiş ve ters bir etki görülmemiştir. Buna ek olarak; bitki sterol ve stanollerinin her ikisi de toksikolojik değerlendirmeye alınmıştır. Emilim, dağılım, metabolizma ve boşaltım çalışmaları sterollerin bağırsakta oldukça zayıf emildiğini (%1-10) ve emilen bu kısmın da safradan boşaltılarak, hızlı bir şekilde atıldığını göstermiştir.

Fitosterollerin diyetle alımları, farklı insan topluluklarında beslenme kültürü ve başlıca gıda kaynaklarına bağlı olarak büyük oranda değişkenlik gösterir. Batı ülkelerinde normal diyetle alınan günlük fitosterol miktarının 100-300 mg aralığında değiştiği tahmin edilmektedir. Fitostanol miktarı ise 20-50 mg/gün gibi düşük düzeylerde ifade edilmektedir. Vejetaryen diyeti ise 600-800 mg/gün fitosterol içermektedir. Diğer taraftan, günlük diyetle alınan bu miktarların, kan kolesterolünü yeterince düşürücü düzeylerde olmadığı ifade edildiğinden dolayı, daha yüksek seviyedeki fitosterol tüketimi, fitosterollerle zenginleştirilmiş gıda alımını gerektirmektedir.

Fitosterollerin öncelikli kaynakları; özellikle bitkisel ham yağlar, tahıllar, tohumlar, kuruyemişlerdir. Bitkisel yağlardan olan, mısır yağında yaklaşık 8 g. (kilogram başına) ve palm yağında ise 0,5 g. (kilogram başına) bulunmaktadır. Diğer bitkisel yağlarda ise, genel olarak bu iki değer arasında bulunur. Bunlara ek olarak; baklagiller, meyve ve sebzelerde de bulunurlar. Özellikle yüksek oranda yağ içeriğine sahip; buğday ruşeymi ve pirinç kepeği (sırasıyla %11,8 ve %22,2), yani genel olarak tahıl ruşeymi ve kepek içerikleri, fitosterollerin en iyi kaynaklarıdır. Buğday, mısır, çavdar ve çeltik lipitlerinin sterol bileşimlerinde fitostanoller (sitostanol ve kampestanol), diğer bitkisel kaynaklı gıdalarla karşılaştırıldığında daha yüksek düzeylerdedir.

• Sizler için aşağıdaki tabloda besinler ve fitosterol miktarlarını derledim.