B12 Vitamini (Kobalamin) Nedir? Fonksiyonları Nelerdir?

B12, kobalamin olarak bilinip suda çözünebilen, hayvansal kaynaklı besinlerde bulunan ve zenginleştirilmiş ürünlerde bulunan bir vitamindir. Aynı zamanda vücutta depolanan tek B grubu vitaminidir.

B12 Vitamini Fonksiyonu

B12 vitamini; kan hücrelerinin olgunlaşması, sinir sisteminin normal fonksiyonlarını yerine getirebilmesi için gerekmektedir. DNA sentezi için kimyasal reaksiyonda koenzim olarak faaliyet gösterir. B12 vitamini, homosisteinin metiyonine dönüşmesinde ve SAM (S-adenozil metiyonin) sentezinde rol alır. Metiyonin, esansiyel bir aminoasit olmakla beraber, diyetle alınmasının ya endojen proteinlerin bozulması sonucu ya da homosisteinin remetilasyonuyla oluşur. Metiyonin, yeni sentezlenmiş olan proteinlerin yapısına katılabilir. Ya da metiyonin adenozin transferaz enzimi (MAT) aracılığıyla ATP aracılığıyla birleşip SAM oluşmasını sağlar. SAM ise merkezi sinir sisteminde, DNA, RNA ve nörotransmitterlerde gerçekleşen nöronları koruyup, fonksiyonlarını yerine getirmelerini sağlayan 35 kadar transmetilasyon reaksiyonunda metil donorü olarak faaliyet gösterir. Yani SAM, sinir sistemi işlevi ve nöronal metabolizması için önemlidir. Bundan dolayı SAM’ın oluşmasında asıl etkili olan B12 sinir sistemi ve nöronlar için çok önemlidir.

B12 Vitamini Kaynakları

B12 vitamininin, diğer B grubu vitaminlerinden farklı olarak bitkilerde sentezi bulunmamaktadır. B12 vitamininin başlıca kaynağı; karaciğer, böbrek, yumurta, et, süt, peynir, deniz ürünleri gibi hayvansal besinlerdir. Bu sebeple, vejetaryen beslenen kişilerde eksikliği görülme olasılığı yüksektir. B12 vitaminin bir kısmı, hayvanların bağırsaklarında mikroorganizmalar tarafından sentezlenebilmektedir.

B12 Vitamini Eksikliği

• 2015 yılında yapılan çalışmada Türkiye genelinde B12 vitamininin erkeklerde önerilen alım düzeyinin altında olma oranı %65,9 iken kadınlarda %79,7 olarak bulunmuştur. Yani Türkiye’de B12 eksikliği kadınlarda daha çok görülmektedir.

B12 vitamini eksikliğinin başlıca nedenleri olarak; vücutta gereksinim artması, emiliminin bozulması, diyetle yetersiz miktarda alım gösterilir. Yaşlı bireylerde kronik atrofik gastrit sebebiyle mide salgısında azalma görülür. Mide salgısının azalması, yaşlı bireyde B12 eksikliğinin en büyük nedeni olarak karşımıza çıkar. Kronik atrofik gastritin yol açtığı başlıca problem; HCL, pepsinojen gibi salgıların ve mideden intrensek faktörün salınımının azalmasıdır. Bu değişiklikler B12 vitamininin emilimini ve biyoyararlanımını düşürmektedir.

Helikobakter pilori enfeksiyonu da atrofik gastrite neden olmaktadır. Yaşlanmayla bu gastritin ilişkisi yoktur. Kısaca Helikobakter pilori kronik atrofik gastrite sebep olur. Bu bakterinin sebep olduğu kronik gastrit ise, mideden salgılanıp B12’nin emilimini sağlayan intrensek faktörün emilimini engelleyerek B12 vitamini eksikliğine sebep olmaktadır.

B12 eksikliğinin diğer nedenleri ise sıkı vejetaryen diyet, yetersiz beslenme, malabsorpsiyon, gastrektomi (midenin bir kısmının veya tamamının ameliyatla alınması), ileumu tutan bağırsak hastalıkları (çölyak, Chron hastalığı), pankreatik yetersizlik, parazit hastalıkları, antiepileptik ilaçlar, antidiyabetik ilaç metformin, antibiyotikler, hipertiroidizm, diyabet, böbrek yetmezliği, sigara kullanımı ve devamlı alkol alımıdır.

• B12 Vitamini Eksikliği Bulguları

Vitamin B12, diğer B grubu vitaminlerinden farklı olarak suda çözünen bir vitamin olmasına karşın karaciğerde depolanır. Karaciğerde depolanması eksikliğinin belirtilerini 5-10 yıl kadar bir süre geciktirir.

B12 vitamini eksikliğinin sindirim sistemi belirtileri; karın ağrısı, dispepsi (hazımsızlık), bulantı, kusma, diyare ve bağırsak fonksiyonlarında değişiklikler olarak gösterilebilir. Hematolojik belirtileri olarak; megaloblastik anemi, hemolitik anemi, nötropeni gösterilir. Nöropsikiyatrik olarak; demans (bunama), inme, depresyon, parkinson sendromu, optik atrofi gösterilir. Jinekolojik belirtileri olarak ise; üriner enfeksiyon, tekrarlayan düşük, hipofertilite (doğurma yeteneği azalması) gösterilebilir. Dengesiz yürüme de B12 vitamini yetersizliğinin belirtilerindendir.

B12 Vitamini Referans Alım Düzeyi

B12 vitamini yetişkinlerde 4 mcg, gebelerde 4,5 mcg, emziklilerde ise 5 mcg alınması önerilmektedir.

Karaciğer, pişmiş sığır etinin bir porsiyonunun 47,9 mcg içermesiyle günlük önerilen B12 vitamini alım düzeyinin üzerinde olduğu görülmektedir. Tüketilmesiyle günlük B12 ihtiyacı karşılanıp, fazlası depo edilerek eğer B12 emiliminde intrensek faktör salgılanmamasına benzer bir problem yoksa B12 nin yeteri kadar alınmadığı durumda kullanılarak eksikliğinin oluşması önlenebilir.

B12 ihtiyacını karşılamak için iyi kaynaklar: somon 4.9 mcg, alabalık 5.4 mcg, yoğurt 1,4 mcg ve kaynatılmış yumurta 0,6 mcg örnek olarak verilebilir. Vejetaryenler B12 takviye edilmiş kahvaltılık tahılların bir porsiyonu ile 1.5 mcg B12 alınabilir.

Öneriler;

• 2017 yılında B12 takviyeli bir diş macunu kullanımının veganlarda vitamin statü belirteçleri üzerine etkisi ile ilgili bir çalışma yapılmış ve çalışmada ağız boşluğuna diş macunu ile uygulanan B12 vitamininin dolaşıma girip, B12 vitamini eksikliği yüksek olan organlardaki kanın B12 vitamini düzeyini düzelttiği tespit edilmiştir. Bu çalışmadan yola çıkarak veganlara B12 vitamini takviyeli diş macunu kullanımı önerilebilir.
• 2016 yılında tip 2 diyabetli hastalarda metformin ve B12 vitamini eksikliği arasında ilişki olup olmadığına dair yapılan bir çalışmada, metformin kullanımı ile B12 vitamini seviyesinin düştüğü sonucuna ulaşılmıştır.

• Metformin kullanan bireyler, B12 vitamini düzeylerine baktırmalı ve eksikliği varsa diyetisyenin önerdiği şekilde beslenmelidir.
• B12 takviye edilmiş kahvaltılık tahıllar, hayvansal kaynaklı olan yumurta, süt ve yoğurttan daha çok B12 içerdiğinden veganlar beslenmelerine ekleyebilir. Yaklaşık 2,5 porsiyon tüketmeleri halinde günlük B12 vitamini gereksinimlerini karşılayabilirler.
• Helikobakter pylori kaynaklı kronik gastritli bireylerdeki B12 eksikliği için brokoli tüketimi kronik gastriti minimum seviyeye düşürerek ya da yok ederek B12 eksikliğini minimize etmektedir.
• Pişirme esnasında haşlama suyunun bir kısmını dökmeyip, yemeklere ilave ederek, suda çözünüp haşlama suyuna geçen B ve C vitamininin kaybını, dolayısıyla B12 vitamini kaybını önleyebiliriz.