Zorlanmadan, Daha Az Yemek İçin Geliştirilen Yöntem: Delboeuf Yanılsaması

Günümüzde ciddi bir sağlık sorunu olan obezite, WHO* tarafından bir salgın ilan etmiş olup dünya çapında obezite prevalansı, erkekler için %36.9, kadınlar için ise %38 oranında artmıştır.

Obezitenin bir salgın haline gelmesinin en önemli nedenlerin biri; enerji alımının artmasının aksine enerji harcamasının düşmesidir. Bu dengesizliği arttırmada, büyük porsiyon boyutları kilit rol oynamaktadır. Örneğin; USDA* standartlarından ortalama olarak tipik kurabiyeler %700, pişmiş makarna %480, biftekler %224 ve simitler de %195 daha büyüktür. Bunun yanı sıra 30 yılı aşkın süredir dışarıda yenilen yemek sayısı, ticari porsiyon boyutu ve ortalama yemek tabaklarının boyutu %36 artmıştır.

Tabak boyutlarının artması, insanların günde yaklaşık 50 kalori daha fazla yemek yemesine neden olmakta; bu 50 kalori ise her yıl 2.27 kilo artış ile sonuçlanmaktadır. Bu gibi sorunların varlığından dolayı obezitenin artmasına karşı bazı yöntemler geliştirilmeye çalışılmıştır. Örneğin; pek çok sağlık kuruluşu büyük tabak yerine küçük tabak kullanımını önermekte, rehberlerinde bu öneriye yer vermektedir. Bu önerinin altında yatan temel açıklama ise; küçük tabağın büyük tabağa göre daha az yemek kapasitesi olduğu, haliyle daha az besin alımına bağlı daha az enerji tüketimi ile sonuçlanacağı ve kilo kontrolünde yardımcı olabileceğidir.

• Bu öneriyi destekleyen bir meta analiz çalışmasında; daha büyük tabak boyutlarının daha fazla porsiyonlama ve besin tüketimi ile sonuçlandığı görülmüştür. Ancak yapılan başka bir araştırmada ise; yemek takımı boyutunun besin alımı üzerinde tutarlı bir etkisi olmadığı ortaya koyulmuştur.
• Yapılan başka çalışmalar da; tabak boyutunun, besin alımı üzerine etkisini göstermede başarısız olduğunu göstermiştir. Tabak boyutuna bağlı olarak, besin miktarının değişmesinin öngörüldüğü bu önerilerde, kesin kanıya varılmadığından alternatif yollar üzerine çalışmalar yürütülmüş; tabak boyutunun değiştiği ancak besin miktarının değişmediği algı yanılsamaları hedeflenen bazı modellemeler geliştirilmiştir.

Delboeuf Yanılsaması Nedir?

Belçikalı filozof Franz Joseph Delboeuf tarafından incelenen ve geliştirilen Delboeuf yanılsaması; iki özdeş halkadan biri çok daha büyük bir halka ile diğeri ise daha az büyük bir halka ile çevrelendiğinde ortadaki halkaların boyutu tıpa tıp aynı olmasına karşın farklı algılandığını belirtmektedir. Daha büyük halka ile çevrelenmiş olanın boyutunun daha küçük algılandığını ortaya koyulmaktadır. Ortadaki halkalar, besinlerle yer değiştirildiğinde de, besinlerin miktarları aynı olmasına karşın, aynı algı ortaya çıkmaktadır.

Delboeuf yanılsaması, kilo kontrolünde uygulanabilecek bir strateji olabileceği gibi, algı yanılsaması ile günümüzdeki enerji dengesizliği sorununa karşı rol oynayarak, alınan enerjinin azalmasına yardımcı olabilir.

Delboeuf Yanılsaması Üzerine Çalışmalar

• Yaşlılarda, gençlere kıyasla daha çok etki gösteren Delboeuf yanılsamasında, dış çemberin iç çembere oranı 4:1’i geçince, içteki halkanın boyutunun azımsandığı anlaşılmaktadır. Adölesanlar üzerinde yapılan bir çalışmada; BKİ* persentili ≥ 85 olan veya daha fazla triceps deri kıvrım kalınlığına sahip olan kızların, normal adipoziteye* sahip olan kızlara göre Delboeuf yanılsamasına daha az duyarlılık gösterdiği görülmüştür. Vücut kütlesi yüksek olan kızların, ortamlarındaki görsel işaretlere daha az duyarlı olduklarını gösteren çalışmaya göre; normal kilolu adölesanların, sağlık ve kilo kontrolü açısından daha farkında ve motive olmaları sebebiyle, küçük tabak kullanımının etkili bir araç olabileceği sonucuna varılmaktadır.

• Porsiyon kontrolü yaygınca kullanılan bir öneri olmasına rağmen, pek çok insan çeşitli yiyecekler için sağlıklı olan porsiyon ölçüsünü öğrenmede güçlük yaşamakta, bu sebeple porsiyon kontrolüne göre düzenlenmiş tabak üretiminin yardımcı olup olamayacağı sorusu ortaya çıkmaktadır.

• Hughes J.W. ve Gunstad J.’nin geliştirdiği, Delboeuf ve Ebbinghaus yanılsamalarından ilham alınarak geliştirilen porsiyon kontrolü modelli tabağın (Şekil 2), sıradan geniş tabaklara kıyasla etkisi bu konuda dikkat çekmektedir. Geliştirilen tabakta, ortadaki yemek bölümlerinin tabağın dış çeperine yakın olması Delboeuf yanılsamasını temsil ederken; tabağın en dış kısmında yer alan ve içteki bölmelerden daha küçük ebatta olan çok sayıdaki küçük halkalar ise Ebbinghaus yanılsamasını temsil etmektedir. Çalışma sonunda; porsiyon kontrolü tabağına alınan besin miktarının, sıradan geniş tabağa kıyasla daha az olduğu istatistiksel olarak anlamlı şekilde görülmüştür.

Yapılan bu çalışmada, kullanılan tabakların hacimlerinin birbirinden farklı olması sebebiyle, Delboeuf yanılsaması açısından bir sonuca varmak güçtür. Delboeuf etkisine göre; ortadaki halkalar (besin konacak alan) tıpa tıp aynı olmasına karşın, onu çevreleyen halkaların boyutuna göre algı yanılsaması gerçekleşir. Yapılan çalışmada ise; ortadaki halkalar (besin konacak alan) da birbirlerinden farklıdır. Ayrıca çalışmada belirtildiği üzere; diğer besin grupları ile birlikte sebze grubunun miktarlarının da azalması tartışmalı bir konudur.

• 2017 yılında yapılan bir çalışmada; karşımıza çıkan temel soru, porsiyon kontrolü sağlamaya çalışırken tabağa alınan sebze miktarının da azalması olmuştur ancak bu soruna umut olabilecek bir çözüm yolu mevcut olabilir. Toplamda 606 katılımcı ile gerçekleştirilen bir çalışmaya göre; büyük tabak seçen kişilerin, tabaklarına %52 daha çok yemek aldığı ve %45 daha çok besin tüketimi sağlayıp yemekleri %135 daha çok israf ettikleri görülmektedir. Kişilere büyük tabakların porsiyonlamada algı yanılsaması yaratması konusunda eğitim verilmesi de sonucu istatistiksel anlamlı şekilde değiştirmemiştir.

Çözüm olarak büyük tabaklarda besin miktarı artıyor, küçük tabaklarda azalıyorsa; salata gibi sağlıklı besinlerin büyük tabaklarda, makarna gibi nişastalı besinlerin ise küçük tabaklarda servisi bir çözüm olabilir sorusu irdelenmeli, bu konuya dair çalışmalar yapılmalıdır.

Tüketim konusunda bir diğer sorun ise paketlenmiş ürünlerdir. Paketler üzerindeki abartılmış servis boyutları, önerilen servis boyutlarına kıyasla, tüketiciyi %17.8 daha çok tüketime itmektedir.

Düşük kalorili besinlerin resimlerine kıyasla yüksek kalorili besinlerin resimlerinin beyindeki ödül ve tat ile alakalı bölümün aktivitesini daha çok artırdığı, tüketicinin mental görselleştirmesini daha kolay etkilediği bilinmektedir.

Paketli ürünlerdeki yanılsama ve tüketicinin bu yanılsamalara karşı eğilimlerini irdelemek için yapılan bir çalışmada; kullanılan görsel uyaranlarda besin miktarı aynı kalırken, Delboeuf yanılsaması gereğince besinin çevresindeki halkayı temsi eden tabak boyutları değişmektedir. Soldaki uyaranda küçük kasedeki gevrek diğerinden %17 daha büyük algılanırken, sağdaki uyaranda küçük tabaktaki pizza da diğerinden %27 daha çok kalorili algılanmıştır. Ayrıca tüketicinin satın alma, yeme isteği, besin miktarı ve kalori miktarı algısında da olumsuzluğun aksine başarı sağlanmış; aynı miktardaki besinlerin küçük tabaktaki görsellerine karşı istatistiksel anlamlı daha çok satın alma isteği doymuştur.

Günümüzdeki piyasa stratejilerinin aksine; satın almayı veya miktar algısını sağlamak için abartılmış porsiyon boyutlarında görselleştirme şart değil; Delboeuf yanılsaması ile de satın alma ve iştah artırıcı özellik sağlanabilmektedir.

Obezitenin salgın haline geldiği günümüzde az yeme taktikleri geliştirilmeye başlanmıştır. Tam da bu noktada karşımıza çıkan yanılsamalardan Delboeuf; yemeğin tabağın dış çepere yakın olmasının miktarında artış algısı yaratacağını, besin tüketimi açısından yeterlilik hissi yaratacağını öne sürmektedir. Çalışmaların da desteklediği bu fikir, belki de beslenmede kullanılacak yeni bir taktik olabilir. Besinleri tabağımızda küçük bir alana yığmak yerine, tüm tabağa yayarak aynı miktardaki besinin gözümüze daha çok gelmesini sağlayabilir; ikinci bir tabağa gereksinim duymayabiliriz.